براق بابا یا براق رومی از صوفیان فرقه مولویه در نیمه دوم قرن هفتم هجری در شهر توقات (بین قونیه و سیواس) زاده شد و پس از شاگردی در محضر مرشدی به نام ساری سلتوق، از مشایخ سلسله بابایی شد و لقب «براق» یافت. این گروه که گویا از زیر شاخه های مولویه به ویژه طریقتهای قلندری آن بوده است، تا مدتها در آذربایجان و آناطولی فعالیت داشته است. براق بابا به دلیل فعالیتهای سیاسی در روزگار ایلخانان و تلاش فراوان در انتشار اسلام، شخصیتی حائز اهمیت دارد؛ از این گذشته، اهمیت درویشان منسوب به او که «حیدری» نیز نامیده می شوند، به شخصیت براق بابا از نظر تاریخ قلندریه آناطولی اهمیتی فراوان بخشیده است؛ بدین سان، در مقاله پیش رو، کوشش شده است با استناد به منابع موجود، این صوفی ناشناخته معرفی و بازشناسی شود. سرگذشت، رویه ها و عادتها و وجه تسمیه براق بابا و نیز مرور منابعی که از او در آنها یاد شده است، بررسی کارها اقدامات و ماموریتهای سیاسی او، شناساندن شریعت و طریقت او و آثار به جای مانده اش، بخشهای این مقاله را تشکیل می دهد.

حوضه آبریز تنگ براق در 125 کیلومتری شمال غرب شهر شیراز بین طول های جغرافیایی 52 تا 53 شرقی و عرض های جغرافیایی 30.5 تا 55 شمالی قرار دارد. در این ناحیه در مختصات x=604171، y=3390531 سد ملاصدرا واقع شده است. به منظور برآورد میزان فعالیت تکتونیکی منطقه در این مقاله چند شاخص مورفو تکتونیکی شامل انتگرال هیپسومتری، نسبت پهنای کف دره به ارتفاع دره و شاخص پیچ و خم جبهه کوهستان بررسی و با استفاده از نتایج به دست آمده میزان فعالیت تکتونیکی در قسمت های مختلف منطقه با یکدیگر مقایسه شده اند. به نظر می رسد در تحلیل های مورفوتکتونیکی میزان فعالیت تکتونیکی در محدوده اطراف سد افزایش می یابد و این افزایش در تمام منطقه مورد مطالعه دیده می شود. شاخص پیشانی کوهستان در اطراف سد از 1,1به 3,1 رسیده که نشان دهنده فعال بودن منطقه است. منطقه بر اساس طبقه بندی فعالیت تکتونیکی نسبی در دسته دوم یعنی از نظر تکتونیکی فعال قرار دارد.

در زبان فارسی همت به معنای قصد، اراده، کوشش و بلند نظری است، اما از نظر عارفان یکی از مقامات سیر و سلوک است؛ به عبارت دیگر بال پرواز سالک برای رسیدن به دولت عالی است. همت، عامل حرکت و کار و دستیابی به نعمتهاست و موجب تقویت اراده و قدرت صبر و تحمل مصائب می شود. مصادیق بلند همتی عارفان تنها ترک دنیا و آخرت نیست بلکه سر منزل همت عارفان خداوند متعال است. گر چه ممکن است بعضی از رهروان، بی مجاهده و بدون طی مراحل دشوار سیر و سلوک با عنایت خداوندی به مقصود برسند، داشتن همت این امر، برای این دسته نیز الزامی است زیرا همت افراد جهت حرکت را معین می کند و توفیقات و تأییدات از جانب حق موانع و عوایق را رفع می کند و رسیدن را شتاب می دهد. همت بلند تنها به اموری که در توان است متوجه نمی شود بلکه به اموری فراتر از توان نیز مصروف می گردد. عارفان صاحب همت را بالاتر از صاحب اراده و مجاهده دانسته و گفته اند صاحب همت را سکونی نیست و ارزش هر کس به قدر همت اوست.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

در روایات است که حضرت محمد (ص) بر پشت حیوانی مشهور به براق سفر معراج خود را انجام داد. توصیفات گوناگونی از براق وجود دارد: اشهب (سیاه و سفید)، مه از (بزرگ تر از) حمار و کم از بغل (استر)، روی او چون مردم، سر او چون سر اسب، گردن او چون گردن شتر، سینه او چون سینه شیر، پشت او چون پشت شتر، پاهای او چون پاهای گاو دنبالش (دمش) چون دنبال پیل، زینی بر پشت او از یک دانه مروارید، رکابش از یاقوت سرخ، لگامش از زبرجدسبز... . در برخی دیگر از باورهای مسلمانان، براق، مرکبی با سر یک زن یا فرشته و دم یک طاووس تصویر شده است که این تصویر از براق در اغلب نگاره ها و مینیاتورهای اسلامی مربوط به معراج به کار رفته است.اگر چه سیره نویسانی مانند ابن هشام، طبری و ابن سعد بال هایی روی پای براق توصیف می کنند که با استفاده از آنها پاهایش را به سمت جلو می برد، ولی برخی متون قدیمی براق را بدون بال دانسته اند. و بعضی روایات متاخرتر صعود حضرت را به کمک براق (که دارای بال بوده) وصف نموده اند.سوالات طرح شده:1- براق در حالت کلی در روایات و تصاویر نسخ خطی چگونه توصیف شده است؟2- ساختار فیزیکی براق در نگارگری دارای چه ویژگی هائی است؟فرضیات: مطابق روایات و اشکال گوناگون ارائه شده از براق در نگاره های موجود، می توان براق را یک ترکیب "حیوان– انسان" بشمار آورد که مشخصات ظاهری حیوانی آن بیشتر از انسانی است و در چهار گروه کلی می توان آنها را جای داد: 1- بدون بال 2- بال دار 3- با ظاهر ساجیتر یا قنطورس 4- با دم طاووس سیمرغ ساسانی.پیشینه تحقیق: در رابطه با ساختار فیزیکی براق و بررسی ویژگی های ظاهری آن و ارایه یک طبقه بندی کلی از آنها، تا کنون تحقیق جامعی صورت نپذیرفته است و بیشتر پژوهش ها حول روایات داستانی معراج و براق بوده است.اهداف تحقیق: بررسی ساختار ظاهری انواع براق در برخی از نگاره های معراج حضرت محمد (ص) (به لحاظ فراوانی آثار و محدودیت مقاله، از هر گونه براق نمونه ای انتخاب شده است). همچنین ارائه یک طبقه بندی بر اساس ساختار ظاهری و توانائی براق به لحاظ شکلی.شناخت سیر تحول ظاهر براق به لحاظ توانایی های فیزیکی از اشکال ساده بدون بال تا اشکال پیچیده (فارغ از ترتیب زمانی آثار) و همچنین شباهت ها و اختلافات آنها با نمونه های دیگر موجودات تخیلی می تواند از دستاوردهای این تحقیق به شمار آید.

بابا طاهر (متوفی در حدود 410 هجری شمسی) از شاعران عارف سده پنجم و اصلش از همدان است و از زندگانی اش اطلاعات فراوانی در دست نیست. در این جا بحث ما پیرامون تحقیقات خاورشناسان و پژوهشگران خارجی است که به نوعی درباره آثار بابا طاهر سخن گفته اند و به ترجمه دوبیتی ها و تحلیل و بررسی شخصیت، زندگانی، اندیشه و آثار او پرداخته اند و نکات بسیاری از زوایای تاریک زندگانی و محیط او را روشن کرده اند. در این جا با کنار نهادن آثار محققان ایرانی که خود مقوله ای مفصل و در خور ارزش است، به حاصل پژوهش های خاورشناسان و محققان خارجی می پردازیم.

اسطوره، دریچه ای به تجربه های ماورایی است، تجربه هایی که فراسوی استدلال عقلی می نشیند. بنابراین، بهترین بستر برای بیان تجربیات عمیق انسان در برقراری ارتباط با مبدا هستی است، زیرا، تجربیاتی ژرف مانند معراج حضرت پیامبر، به استدلال های منطقی تمکین نمی کنند. حیوانات ترکیبی در دنیای اساطیر نقشی مهم ایفا می کنند و براق – مرکب حضرت پیامبر در شب معراج – در میان حیوانات ترکیبی اساطیری، نمونه ای نادر به عنوان واسطه تحقق تجربه های ماورایی انسان است و مفاهیم نمادین بسیاری را در خود نهفته دارد. مضمون معراج حضرت پیامبر از دوره ایلخانی مورد اقبال هنرمندان واقع شد و در دوران تیموری و صفوی شاهکارهایی در این زمینه آفریده شدند. در این مقاله نمونه هایی از براق در نگاره های دو مکتب مورد مقایسه قرار گرفته است. هنرمندان با در نظر داشتن روایات و آثار ادبی و بهره گیری از سنت های تصویری مکتب مربوط و خلاقیت خود به ترسیم براق همت گماشته اند. براق در نگارگری هرات گاه زیبایی صرف و گاهی شکوه را به نمایش می گذارد و هنرمند در نگارگری تبریز زیبایی و شکوه را با هم می آمیزد و در وجود براق عرضه می کند.

اسرارالاولیاء، نوشته فریدالدین بن جمال الدین سلیمان دهلوی کتاب معروفی است به زبان فارسی که در نیمه اول قرن هفتم هجری تحریر شده است. ارزش و اهمیت آن بیشتر به سبب نثر ساده آن است که از ویژگیهای نثر صوفیانه آن زمان به شمار می رود. اسرارالاولیاء تعلیمات و گفته های صوفیانه فریدالدین، معروف به شکرگنج یا گنج شکر است که در هند می زیسته است. این تعلیمات و گفته ها را شخصی به نام بدرالدین اسحاق گرد آورده و تحریر کرده است. این کتاب که هنوز به چاپ نرسیده سرشار است از بیانات صوفیانه و مباحث عرفانی. مولف مقاله حاضر در تدارک آن است که کتاب مزبور را تصحیح کند و به چاپ برساند.

امروزه شناخت بیشتر و بهتر هنرهای سنتی ایران مستلزم بهره گیری از رویکردهای نوین در حوزه مطالعات عالی هنر است. شمایل شناسی یا آیکونولوژی، رویکردی است که آثار هنری را با در نظر گرفتن زمینه های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی هر دوره تحلیل می کند. در این شیوه، هنر به عنوان سندی از یک دوره تاریخی معرفی شده و در نهایت دستیابی به محتوای معنایی اثر ممکن می شود. در این پژوهش، نگاره براق، با بهره گیری از مطالعات شمایل شناسی به هدف شناسایی زمینه های شکل گیری و لایه های درونی این نقشمایه و دستیابی به الگوی تصویری رایج آن، مورد مطالعه قرار گرفته است. پرسش های پژوهش بدین قرار است: ریشه فرمی این شمایل به کجا باز می گردد؟ بار معنایی لایه های درونی این نقش مایه چیست و عوامل موثر بر شکل گیری آن کدامند؟ گردآوری مطالب به روش کتابخانه ای صورت پذیرفته است. پس از جمع آوری 26 نمونه تصویری به روش نمونه گیری در دسترس؛ به توصیف، تجزیه، تحلیل و ریشه یابی تصاویر پرداخته شده و با رسیدن به الگوی تصویری نگاره، تحلیل نهایی انجام شده است. در این پژوهش، به واسطه تطبیق نتایج حاصل از مطالعه بصری با روایات ادبی و دینی و دیگر علوم، این نتیجه حاصل می شود که ریشه فرمی و معنایی نگاره براق به هزاره های قبل از میلاد باز می گردد و تاکنون ادامه یافته است. گرچه این نگاره در هر دوره، با در نظر گرفتن شرایط اجتماعی و دانش عمومی، با اندک تفاوت ظاهری مواجه شده، ولی تا به امروز از معنای نمادین آن چیزی کاسته نشده و احتمال این می رود که هدف هنرمند از تلفیق علم، هنر و دین، تاکید هر چه بیشتر بر معنای خدای گونه، روحانی و مذهبی براق بوده است تا در باور عموم، مرکبی متناسب با منزلت نبی اکرم (ص)، ترسیم و معرفی کرده باشد.